— Av. İrem Sultan Gülden, LL.M

2 Aralık 2024

1. Giriş

Taşınır satışları ticaretin önemli bir bölümünü oluşturuyor. Özellikle ithal olarak girişi yapılan ticari malların satış bedelinin dövize bağlı olarak belirlenmesi, neredeyse kaçınılmaz oluyor. Aynı şekilde taşınırlara ilişkin kiralamalar da, çoğunlukla işletmeler bakımından girdi maliyetlerinin sadece TL bazlı olamaması nedeniyle, dövizle sıkı ilişki içinde olan durumlar olarak karşımıza çıkıyor.

Döviz cinsinden veya dövize endeksli sözleşmelerle alakalı olarak son yıllarda mevzuatta önemli değişiklikler yapıldı. Bu düzenlemeler, Türkiye’de yerleşik kişilerin kendi aralarındaki, taşınırları konu alan sözleşmeler bakımından bazı hususlar içermekte. Bu yazıda, taşınırları konu alan satış ve kira sözleşmelerinde döviz kayıtları ve ödemelerin yerine getirilmesi bakımından ortaya koyulan durumları inceleyelim.

2. Genel Olarak Döviz Cinsinden veya Dövize Endeksli Sözleşme Yasağı

Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar’ın (“32 sayılı Karar”) 4’üncü maddesinde 13/9/2018 tarihinde yapılan değişiklikle, Türkiye’de yerleşik kişilerin kendi aralarındaki belirli tip sözleşmelerde yer alan ödeme yükümlülüklerinin döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılamayacağına ilişkin detaylar içeren düzenleme getirilmişti.[1] Buna ilişkin usul ve esaslar ile istisnai durumlar ise Hazine ve Maliye Bakanlığının (“Bakanlık”) çıkarmış olduğu 32 sayılı Karara İlişkin Tebliğ (“Tebliğ”) kapsamında düzenlendi.[2]

3. Taşınır Satış Sözleşmeleri

a. Döviz Cinsinden veya Dövize Endeksli Kararlaştırma Yapılabilmesi

Öncelikle menkul kavramı ile gayrimenkul tanımına girmeyen her türlü mal ve eşyanın kastedildiğini belirtmekte yarar var.[3] Bu yazıda “menkul” ve “taşınır” ifadelerini aynı anlamda kullandığımı da ifade edeyim. Menkul satış sözleşmeleri Tebliğ kapsamında; 32 sayılı Karar’la getirilen Türkiye’de yerleşik kişilerin belirli tip sözleşmelerde döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırma yapılamayacağına ilişkin düzenlemenin istisnası olarak yer almakta.

Türkiye’de yerleşik kişilerin kendi aralarında akdedecekleri menkul satış sözleşmelerinde, sözleşme bedeli ve bu sözleşmelerden kaynaklanan diğer ödeme yükümlülükleri döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılabiliyor. Taşıt satış sözleşmeleri ise döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırma yapılamayan sözleşmeler arasında. (Tebliğ m.8/9)

Menkul satışlarına ilişkin sözleşmelerde döviz kaydı yer alabiliyorken, taşıt satışlarında döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırma yapılamamakta. Taşıt kavramından anlaşılması gereken “karayolunda insan, hayvan ve yük taşımaya yarayan araçlar”dır.[4]

İş makinelerinin satışına ilişkin sözleşmeler ise, menkul satışı kapsamında değerlendiriliyor ve bunlarda döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırma yapılabiliyor.[5] İş makineleri mevzuatta, “Yol inşaat makineleri ile benzeri tarım, sanayi, bayındırlık, milli savunma ile çeşitli kuruluşların iş ve hizmetlerinde kullanılan; iş amacına göre üzerine çeşitli ekipmanlar monte edilmiş; karayolunda insan, hayvan, yük taşımasında kullanılamayan motorlu araçlardır.” şeklindeki tanımlanıyor.[4]

b. Ödemelerin Yerine Getirilmesi ve Kabul Edilmesinde Türk Parası Zorunluluğu

Türkiye’de yerleşik kişilerin kendi aralarındaki (taşıt satış sözleşmeleri hariç) menkul satış sözleşmelerinde; döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırmalar bakımından kısıtlama olmamakla birlikte, bunlara ilişkin ödemelerin yerine getirilmesi ve kabul edilmesi noktasında kısıtlamalar bulunmakta. 19/4/2022 tarihinde yürürlüğe giren düzenleme gereğince;

Türkiye’de yerleşik kişiler arasındaki, döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırma yapılabilen menkul satışlarına ilişkin ödeme yükümlülüklerinin Türk parası cinsinden yerine getirilmesi ve kabul edilmesi zorunlu. (Tebliğ m.8/9)

Bu kuralın kapsamına girmeyen aşağıdaki istisnai durumlar ise 21/4/2022 tarihinde yürürlüğe giren değişiklikle düzenlendi:

• 19/4/2022 tarihinden önce akdedilen menkul satış sözleşmelerinin ifası kapsamında, 19/4/2022 tarihinden önce dolaşıma girmiş bulunan döviz cinsinden kıymetli evraklar kapsamındaki ödeme yükümlülükleri döviz cinsinden yerine getirilebilir ve kabul edilebilir.(Tebliğ m.8/9-a)
• 19/4/2022 tarihinden önce düzenlenmiş faturalar kapsamındaki ödeme yükümlülükleri döviz cinsinden yerine getirilebilir ve kabul edilebilir. (Tebliğ m.8/9-b)
• Borsa İstanbul A.Ş. Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında döviz cinsinden gerçekleştirilen kıymetli maden ve kıymetli taş alım satım işlemleri ile bu işlemlerin takası kapsamındaki ödeme yükümlülükleri döviz cinsinden yerine getirilebilir ve kabul edilebilir. (Tebliğ m.8/9-c)

Menkul satış sözleşmelerinde ödemelerin Türk parası ile yerine getirilme ve kabul edilme zorunluluğu ile alakalı olarak, Bakanlığın 21 Nisan 2024 tarihli duyurusunda,[3] yapılan değişikliğin yürürlüğe girdiği 19.04.2022 tarihi ve bu tarih sonrasında;

Döviz cinsinden düzenlenmiş olan çek vb. ödeme araçlarının Türkiye’de yerleşik kişilerin kendi aralarında akdettikleri/akdedecekleri menkul satış sözleşmeleri konusu ödeme yükümlülüklerinin yerine getirilmesinde kullanılmasının mümkün olmadığı belirtiliyor.

Ödeme yükümlülüklerinin Türk parası cinsinden yerine getirilmesi ve kabul edilmesi zorunluluğu aşağıdaki istisnalar bakımından da söz konusu değil. Ancak bunlar, yukarıdaki kısımdan farklı olarak 28/2/2024 tarihinde yürürlüğe girdi:

• Dış Ticaret Sermaye Şirketi Statüsüne İlişkin Tebliğ (İhracat: 2004/12) ve Sektörel Dış Ticaret Şirketleri Statüsüne İlişkin Tebliğ (İhracat: 2004/4) kapsamında aracılı ihracat sözleşmesine dayanarak Dış Ticaret Sermaye Şirketleri veya Sektörel Dış Ticaret Şirketleri üzerinden gerçekleştirilecek ihracatlara yönelik menkul satış sözleşmeleri kapsamındaki ödeme yükümlülükleri, döviz cinsinden yerine getirilebilir ve kabul edilebilir. (Tebliğ m.8/9-ç)
• 17/8/2022 tarihli ve 5973 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile yürürlüğe konulan İhracat Destekleri Hakkında Karar kapsamındaki İhracat Konsorsiyumu ve 24/8/2022 tarihli ve 5986 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile yürürlüğe konulan E-İhracat Destekleri Hakkında Karar kapsamındaki E-İhracat Konsorsiyumu statüsüne sahip şirketler üzerinden aracılı ihracat sözleşmesine dayanarak gerçekleştirilecek ihracatlara yönelik menkul satış sözleşmeleri kapsamındaki ödeme yükümlülükleri, döviz cinsinden yerine getirilebilir ve kabul edilebilir. (Tebliğ m.8/9-ç)
• Gümrük beyannamesine tabi tutulan ihrakiye satış ve teslimi dahil Gümrük Kanunu’ndaki transit ve gümrük antrepo rejimleri ile geçici depolama ve serbest bölge hükümlerinin uygulandığı malların teslimine ilişkin akdedilen menkul satış sözleşmeleri kapsamındaki ödeme yükümlülükleri döviz cinsinden yerine getirilebilir ve kabul edilebilir. (Tebliğ m.8/9-d)
• Serbest bölgede faaliyet gösteren firmalar ile dış ticaret işlemleri kapsamında yapılan menkul satış sözleşmesine konu malların teslimine ilişkin ödeme yükümlülükleri döviz cinsinden yerine getirilebilir ve kabul edilebilir. (Tebliğ m.8/9-e)

4. Taşınır Kira Sözleşmeleri

32 sayılı Karar’ın 4/g hükmünde, her türlü menkul kiralama sözleşmesinde döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırma yapılmasının yasak olduğu belirtilmişti. Tebliğ’in 8. maddesinin 10. fıkrasında ise, 32 sayılı Karar’da yer alan bu düzenleme esnetilerek daha ılımlı bir yaklaşım benimsendi. Buna göre;

Türkiye’de yerleşik kişilerin kendi aralarında akdedecekleri menkul kiralama sözleşmelerinde, sözleşme bedeli ve bu sözleşmelerden kaynaklanan diğer ödeme yükümlülükleri döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılabilir. Taşıt kiralama sözleşmeleri ise döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırma yapılamayan sözleşmeler arasında.

Taşınır kira sözleşmelerinde (taşıtlar hariç) döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırma yapılabildiği gibi, ödeme yükümlülüklerinin yerine getirilmesi ve kabul edilmesi bakımından da bir kısıtlama bulunmuyor; bunlara ilişkin ödemeler döviz cinsinden yerine getirilebiliyor.

5. Kamu Kurum ve Kuruluşları ile Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı Şirketlerinin Taraf Olduğu Sözleşmeler

a. Döviz Cinsinden veya Dövize Endeksli Kararlaştırma Yapılabilmesi

Döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırma yasağına tabi olan sözleşmelerde taraflardan biri kamu kurum ve kuruluşu ya da Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı şirketi olduğu takdirde bunlar istisna olarak düzenleniyor:

Kamu kurum ve kuruluşlarının veya Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı şirketlerinin (ASELSAN, ROKETSAN, HAVELSAN gibi şirketler) taraf olduğu gayrimenkul satış ve gayrimenkul kiralama dışında kalan sözleşmelerde, sözleşme bedelinin ve bu sözleşmelerden kaynaklanan diğer ödeme yükümlülüklerin döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılması mümkün. (Tebliğ m.8/15)

b. Ödemelerin Döviz Cinsinden Yerine Getirilebilmesi ve Kabul Edilebilmesi

Tebliğ’in 8/9 fıkrasına 19/4/2022 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere eklenen yukarıda bahsettiğimiz “menkul satış sözleşmelerinde ödeme yükümlülüklerinin Türk parası cinsinden yerine getirilmesi ve kabul edilmesi zorunluluğu”ndan, kamu kurum ve kuruluşları ile Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı şirketlerinin muaf tutulması amaçlandı. Bu nedenle Tebliğ’in 8/15 fıkrasına göre;

19/4/2022 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere, Kamu kurum ve kuruluşlarının veya Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı şirketlerinin taraf olduğu gayrimenkul satış ve gayrimenkul kiralama dışında kalan sözleşmelerde, sözleşme bedelinin ve bu sözleşmelerden kaynaklanan diğer ödeme yükümlülüklerin döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılması, ödenmesi ve kabul edilmesi mümkündür.

(Bu hüküm, Tebliğ’in 8/16 fıkrası hükümleri saklı tutularak düzenlenmiştir.)

Bu hükme göre, taşınır satış sözleşmelerinde esasen ödemelerin yerine getirilmesi ve kabul edilmesi Türk parası ile yapılmak zorunda iken, taraflardan biri kamu kurum ve kuruluşu veya TSK Güçlendirme Vakfı şirketi olduğu takdirde ödemelerin döviz cinsinden yerine getirilmesi ve kabul edilmesi de mümkün hale geliyor.

6. Sonuç

Türkiye’de yerleşik kişilerin kendi aralarındaki belirli tip sözleşmeler bakımından döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırmalara mevzuat kapsamında müsaade edilmemesine rağmen, piyasanın işleyişi ve ticaretin devamlılığının sağlanması gereğiyle, taşınırları konu alan sözleşmelere ilişkin bazı istisnalar mevcut. Bu kapsamda, (taşıtlar haricinde) menkul satış ve kira sözleşmelerinde döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırma yapılmasına imkan tanınıyor. Bununla birlikte, Türk parasının kullanımını önceliklendirmek ve dolarizasyonla mücadelenin sürdürülmesi amacıyla, menkul satış sözleşmelerindeki ödeme yükümlülüklerinin Türk parası cinsinden yerine getirilmesi ve kabul edilmesi zorunluluğu bulunuyor. Kamu kurum ve kuruluşları ile Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı şirketlerinin ise bu kısıtlamadan etkilenmemesi amaçlanıyor.

Kaynaklar

[1] Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar

[2] Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008–32/34)

[3] Hazine ve Maliye Bakanlığı, Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin 2008–32/34 Sayılı Tebliğ’de Değişiklik Yapılmasına Dair 2022–32/66 Sayılı Tebliğ’e İlişkin Duyuru, 21/4/2022.

[4] 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m.3/1

[5] Hazine ve Maliye Bakanlığı, Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008–32/34)’de 16/11/2018 Tarihinde Yapılan Değişiklik ile İlgili Olarak Sıkça Sorulan Sorular, Soru 11.