— Av. İrem Sultan Gülden, LL.M.

25 Şubat 2026

1. GİRİŞ

İthalat ve ihracat operasyonlarında maliyetleri ve yasal yükümlülükleri belirleyen temel unsur, ticaret yapılan ülkeler arasındaki ekonomik ve ticari ilişkinin nasıl düzenlendiğidir. Bu alan, ekonomik entegrasyonun sağlanması ve dış ticaretin geliştirilmesi amacıyla sıklıkla uluslararası anlaşmalarla şekillenmektedir. Bu anlaşmalarla, ülkelerin birbirleri ile olan ticaretlerinde gümrük tarifelerinde indirimler, muafiyetler veya eşya dolaşım kolaylıkları tanınabilmektedir. Ülkemizin de çeşitli ülkelerle imzalayarak yürürlüğe koymuş olduğu çok sayıda ticaret anlaşması bulunuyor.

Bu yazıda, birbirine benzemekle birlikte hukuki sonuçları önemli farklılıklar doğuran ve ülkemizin dış ticareti bakımından da önem taşıyan Tercihli Ticaret Anlaşması (TTA), Serbest Ticaret Anlaşması (STA) ve Gümrük Birliği (GB) modellerini inceleyeceğiz. Farklı modellerin kapsam ve gerekliliklerini bilmek, dış ticarette daha sağlam adımlar atmayı sağlayacağı gibi, beklenmedik vergi ve cezalardan kaçınmak bakımından da önemlidir.

2. TERCİHLİ TİCARET ANLAŞMALARI (TTA)

Tercihli ticaret anlaşmaları (TTA), anlaşmanın tarafı olan ülkelerin, belirli mallar bakımından birbirlerine karşı uygulayacakları gümrük tarifelerini düzenler. TTA ile gümrük tarifelerinde uygulanacak imtiyaz, karşılıklı olarak veya tek taraflı olarak belirlenmiş olabilir. Bu imtiyaz, çoğunlukla gümrük tarifelerinde uygulanacak bir indirim olarak kararlaştırılır. Bu indirimden faydalanmak için genellikle malın o ülke menşeli olduğunu kanıtlayan bir Menşe Şahadetnamesi gerekir. Menşe Şahadetnamesi, eşyanın menşe statüsünü yani iktisadi milliyetini ortaya koyan bir belge olmakla birlikte, menşe ülkesinin belirlenme yöntemi de yine TTA’lar kapsamında düzenlenmektedir. Bu nedenle menşe ülkesi, her zaman malın fiziken geldiği ülke olmayabilir. Türkiye’nin Özbekistan, İran, Pakistan ve Azerbaycan ile arasında Tercihli Ticaret Anlaşmaları yürürlüktedir.

3. SERBEST TİCARET ANLAŞMALARI (STA)

Serbest Ticaret Anlaşmaları (STA), anlaşmanın tarafı olan ülkeler arasında ticaret engellerini genellikle azaltmayı veya ortadan kaldırmayı amaçlar. Bu sebeple gümrük tarifeleri, vergiler ve miktar kısıtları dahil olmak üzere bir dizi kurala yönelik düzenleme içerirler. Ancak yine bu anlaşmalarda da, kapsama alınan mal ve hizmetler öngörülmüş olabilir. STA’lar, TTA’lara göre daha kapsamlı bir ekonomik entegrasyon sağlarlar. STA’lar, taraf ülkelerin üçüncü ülkelere uygulayacakları tarife ve vergileri düzenleyen bir yapı oluşturmaz. Bir diğer deyişle, Ortak Gümrük Tarifesi söz konusu değildir.

Bu anlaşmalar, serbest ticaret alanlarının oluşturulmasında ve bölgesel kalkınmanın sağlanmasında etkilidir. Türkiye’nin EFTA ile yürürlükte olan bir Serbest Ticaret Anlaşması ve yirminin üzerinde ülke ile yürürlükte olan STA’ları bulunmaktadır. Buna ek olarak, Avrupa Birliği’nin temelini oluşturan Avrupa Kömür Çelik Topluluğu (AKÇT) ile imzalanmış olan STA’mız, bugün AKÇT kaldırılmış olsa da Avrupa Birliği ile Türkiye arasında yürürlükte olmaya devam etmektedir.

• STA’lar Kapsamında Kullanılan Bazı Belgeler: EUR.1 ve EUR-MED

STA’larda, anlaşma kapsamındaki ürünlerin gümrük vergisinden muaf olabilmesi için “menşe kurallarını” karşılaması ve “menşeli” olduğunu kanıtlaması gerekir. Bu kanıt, genellikle EUR.1 Dolaşım Sertifikası (veya bazı durumlarda Fatura Beyanı/Menşe Beyanı) ile sağlanır.
EUR.1 Dolaşım Belgesi, Türkiye ile arasında STA bulunan bazı ülkelerle olan ticarette kullanılmasının yanı sıra, Türkiye-AB ilişkisinin Gümrük Birliği dışında kalan iki spesifik alanında da kritik bir rol oynar:

1. Tarım Ürünleri: 1/98 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı kapsamında AB’ye ihraç edilen tavizli tarım ürünleri için,
2. AKÇT Ürünleri: Türkiye ile Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (AKÇT) arasında yürürlükte olan STA kapsamındaki demir-çelik ürünleri için.

Bu iki alanda menşe ispatı için EUR.1 kullanılır.

Bunun yanı sıra STA’lar bakımından önem taşıyan bir diğer belge, EUR.MED Dolaşım Belgesi’dir. EUR.MED Dolaşım Belgesi, Pan Avrupa Akdeniz Menşe Kümülasyonu Sistemi (PAAMK) kapsamında, birden fazla üye ülkenin menşeli girdilerinin birleştirildiği çapraz menşe kümülasyonunun söz konusu olduğu malların ticaretinde kullanılan özel bir dolaşım belgesidir.

4. GÜMRÜK BİRLİĞİ (GB)

Gümrük Birliği, ülkeler arasında yapılan uluslararası anlaşma ile, anlaşmaya taraf olan ülkeler arasında ticaret engellerini, tarife ve miktar kısıtlarını kaldırmayı amaçlar. STA’lara benzer görünse de, Gümrük Birliği’nin STA’lardan en önemli farkı, taraf ülkelerin üçüncü ülkelere uygulayacakları tarifeleri de düzenlemesidir. Gümrük Birliği anlaşmaları, taraf ülkelerin üçüncü ülkelerle olan gümrük ilişkileri bakımından bir Ortak Gümrük Tarifesi (OGT) uygulanmasını zorunlu kılar. Tercihli Ticaret Anlaşmaları, Serbest Ticaret Anlaşmaları ve Gümrük Birliği modellerinden en kapsamlısı ve en geniş ekonomik entegrasyonu sağlayan Gümrük Birliği modelidir.

Türkiye’nin, bugünkü adıyla Avrupa Birliği ile arasında 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı ile uygulamaya geçirilen Gümrük Birliği bulunmaktadır. Bu kapsamda, Türkiye ile AB arasında temel olarak işlenmiş tarım ürünleri ve sanayi ürünlerinin serbest dolaşımı, sanayi ürünlerinde gümrük vergisinin sıfırlanması, AB ticaret politikalarına ve teknik mevzuatına uyum (mevzuatın yakınlaştırılması) ve üçüncü ülkelere Ortak Gümrük Tarifesi uygulanması düzenlenmiştir.

• Türkiye ile Avrupa Birliği Arasındaki Gümrük Birliği’nin Temel Belgesi: A.TR

Türkiye ile AB arasındaki Gümrük Birliği kapsamında yer alan ürünler bakımından “serbest dolaşım” ilkesi benimsendiğinden, bu ürünlerin ticaretinde A.TR Dolaşım Belgesi kullanılarak ürünlerin taraf devletlerde serbest dolaşımı sağlanır. Bu belge, eşyanın menşeini belirtmek için değil, Gümrük Birliği kapsamında eşyanın serbest dolaşımda olduğunu kanıtlamak için kullanılır. (ör; Çin menşeli bir ürün Türkiye’de vergileri ödenip serbest dolaşıma girdikten sonra, A.TR ile AB’ye gümrük vergisiz gidebilir).

5. SONUÇ

Ticaret yapılan ülkeye ve ürüne göre tabi olunacak rejim ve kullanılacak belgeler değişmektedir. Bahsettiğimiz modeller arasındaki farkların doğru tespiti, menşe kurallarına ve serbest dolaşım esaslarına uyum, dış ticaret işlemlerinde maliyet avantajı sağlamanın ve beklenmedik gümrük vergileri ile cezai yaptırımlarla karşılaşmamanın temelini oluşturur.

Okuyucunun Dikkatine: Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İçerik, hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Durumunuza özel hukuki danışmanlık almanız tavsiye edilir.