— Av. İrem Sultan Gülden, LL.M

8 Ekim 2023

1. Giriş

Finans dünyası sürekli olarak dijitalleştikçe, geleneksel sermaye artırma yöntemlerinin dijital tamamlayıcılarını görmek şaşırtıcı değil. Modern finansta kitle fonlamasını kolaylaştıran dijital platformları sıklıkla görsek de, bu hiç de yeni bir kavram değil. Kökleri, dağınık fon sağlayıcılar tarafından verilen küçük fonların yine küçük meblağlar halinde borç verildiği on sekizinci yüzyıl İrlanda’sına (örneğin İrlanda Kredi Fonu ve ondan sonraki benzerleri) kadar uzanır. Aile üyeleri, arkadaşlar, tanıdıklar veya toplumun bazı kesimleri gibi çevrenin küçük katkılarıyla da çok sayıda proje finanse edilmiştir. Örneğin, Amerika’daki Özgürlük Heykeli, bağış çağrısının duyurulması üzerine halk tarafından sağlanan fonlarla tamamlanmıştır. Bu konuda bilinen bir diğer örnek olan Mozart ise, konçerto turnesi için hayranlarının katkılarıyla yeterli fona ulaşmıştır. Tarih, kitle fonlamasının birçok örneğine tanıklık etmiştir. Dijital araçların artık entegre olmasıyla, kitle fonlaması sektörü en iyi şekilde gelişebilecektir.

Okuduğunuz bu blog serisinin Bölüm I’inde, kitle fonlamasını ve Avrupa’da bu alanı yöneten düzenleyici çerçeveyi incelemeyi amaçlıyorum. Bölüm I’de, tanımı, farklı modelleri ve ekonomiye sağladığı avantajları kapsayan kitle fonlaması kavramını ayrıntılı olarak ele alıyorum.

2. Ne Anlama Geliyor?

Kitle fonlaması şu şekilde tanımlanır:

“Bireylerin ağ kurarak ve paralarını bir araya getirerek, genellikle internet aracılığıyla, başkalarının çabalarına yatırım yapma veya destekleme yönündeki kolektif çabası.”[1]

Bu konseptte, bir kitle fonlaması platformu, fon toplayıcıların ve fon sağlayanların bir araya gelmesini sağlar. Başka bir deyişle, kitle fonlaması platformları, fon toplayıcıların projelerini başlattığı ve potansiyel fon sağlayıcıların onları bulduğu çevrimiçi pazarlardır.

3. Kitle Fonlaması Modelleri

Kitle fonlaması kavramı, kitle fonlaması hizmeti için farklı modelleri kapsar. Farklı modellerin sınıflandırılması bugüne kadar çeşitli parametrelere (örneğin, değer önerileri, uygulama kalıpları, fon sağlayıcı motivasyonları, riskler ve kitle fonlaması platformlarının yasal uyum gereksinimleri) göre yapılmıştır.[2] Yine de, fon sağlayıcının katkısı karşılığında finansal bir getiri beklentisinden kaynaklanan yol gösterici bir ayrım ortaya çıkar. Özellikle, aşağıdaki borçlanmaya dayalı, yatırıma dayalı ve fatura ticareti modelleri finansal getiri sağlarken, yatırım dışı modeller ise finansal getiri sağlamaz.

(i) Borçlanmaya Dayalı Kitle Fonlaması

• Eşitler Arası (P2P) Borç Verme (Peer-to-Peer Lending): Bireyler veya kurumsal fon sağlayıcılar, bir işletmeye veya tüketici borçluya (teminatlı veya teminatsız) kredi sağlar (borç verir).[3] Bu model aynı zamanda pazar yeri borçlanması olarak da anılır. Bu modelde platform, fon sağlayıcılar ve fon toplayıcılar arasında bir aracı görevi görür. Borçlu, borç veren tarafından teklif edilen bir faiz oranını kabul ederek krediyi alır. Bu model banka kredilerine benzemekle birlikte, borç vermeyi bireysel düzeye indirerek merkezileşmeyi ortadan kaldırmasıyla, banka kredilerinden ayrışır.
• Bilanço Borçlanması (Balance-Sheet Lending): Platform kuruluşu, doğrudan bir tüketiciye veya işletme borçluya (teminatlı veya teminatsız) kredi sağlar (borç verir).[4] Bu durumda platform, yalnızca bir aracı olmak yerine bir fon verici olarak işlev görür.

(ii) Yatırıma Dayalı Kitle Fonlaması

• Borç Temelli Menkul Kıymetler: ‘Bireyler veya kurumsal fon sağlayıcılar, genellikle sabit faizli bir tahvil veya bono gibi borç temelli menkul kıymetleri satın alır’.[4] 
• Özkaynağa Dayalı Kitle Fonlaması (Equity-based Crowdfunding): Bireysel veya kurumsal fon sağlayıcılar, çoğunlukla erken aşama bir şirket tarafından ihraç edilen özkaynakları (hisse senedini) satın alır.[4]
• Gayrimenkul Kitle Fonlaması (Real Estate Crowdfunding): Yatırımcılar, mülk varlıklarının sahipliğini almak karşılığında gayrimenkul projesini doğrudan özkaynaklara veya ikincil borçlanma senetlerine yatırım yaparak finanse eder.[2]

(iii) Fatura Ticareti Modeli (Invoice Trading Model): Küçük ve orta ölçekli işletmelerin (KOBİ’ler) faturalarını veya diğer alacaklarını bireysel veya kurumsal yatırımcılara indirimli olarak satmalarına olanak tanır.[2] Şirketler için, ellerindeki faturaları daha düşük fiyatlarla satarak finansal likiditeyi artırmanın bir yoludur. KOBİ’lere nakit akışı sağlar.

(iv) Yatırım Dışı Kitle Fonlaması

• Ödül Temelli Kitle Fonlaması (Reward-based Crowdfunding): Destekçilerin, parasal ödüller veya ürünler beklemeksizin bireylere, projelere veya şirketlere fon sağlamasına olanak tanır.[2] Finansal getiri yerine, destekçiler katkıları karşılığında ürün veya hizmet alırlar. Ayrıca bir yerde adlarının yayınlanması veya teşekkür mektubu almalarıyla da ödüllendirilebilirler.
• Bağış Temelli Kitle Fonlaması (Donation-based Crowdfunding): Bağışçıların ‘parasal veya maddi bir menfaat beklentisi olmaksızın, hayırseverlik veya sivil motivasyonlarla bireylere, projelere veya şirketlere’ finansman sağlamalarına olanak tanır.[2] Bu modelde, bağışçılar katkıları karşılığında somut bir ödül almazlar.
• Patronaj Kitle Fonlaması (Patronage Crowdfunding): Bağışçıların, devam eden bir meslek veya kariyer için ödeme yapmak üzere bireylere abone olmalarına olanak tanır.[2] ‘Yaratıcıları (örneğin sanatçılar veya gazeteciler) veya medya kuruluşlarını sürekli olarak destekleyen hami (patron) kişilerin düzenli, tipik olarak aylık bağışlarına dayanır’.[5] Bu model, bağış temelli modelin bir alt kümesi olarak kabul edilebilir. 

Bunlar, kitle fonlaması sektöründe bugüne kadar yerini almış “ana modellerdir”. Kitle fonlaması çok genç ve gelişen bir finans alanı olduğundan, model sayısının gelecekte artması muhtemeldir.

Halk arasında en çok bilinen modeller “ödül temelli” ve “bağış temelli” modellerdir. Bu ikisi, kitle fonlamasının tarih sahnesinde yatırım temelli modellerinden de daha eskidir. Yine de, Avrupa Komisyonu’nu kitle fonlaması için özel bir hukuki düzenleme başlatmaya teşvik etmede o kadar etkili olamamışlardır. Özel bir hukuki düzenleme, ancak ‘basit bağışlar veya ön satışlardan ziyade, krediler (bazen karşılıksız olsa bile) ve/veya yatırımlar söz konusu olduğu zaman’ yürürlüğe girmiştir.[6]

4. Ekonomi İçin Avantajları

Kitle fonlaması, iş yaratmada çok önemli bir rol oynadığı kanıtlanmış olan start-up’lara ve KOBİ’lere katkıda bulunan mükemmel bir katalizördür. OECD’nin bulgularına göre, beş yaş ve altındaki firmalar toplam istihdamın sadece %21’ini oluştururken, iş yaratmanın %47’sinden sorumludur.[7] Bu bulgu, start-up’ların ve KOBİ’lerin toplam işgücü piyasasında yeni işlerin neredeyse yarısını ürettiğini göstermektedir. 

KOBİ’lerin işgücü piyasası üzerindeki bu büyük etkisi Avrupa Komisyonu tarafından da göz ardı edilmemiştir. Sermaye Piyasaları Birliği (CMU) politikası kapsamında, KOBİ’lerin finansman arayışında -kitle fonlaması dahil olmak üzere- alternatif fonlama seçeneklerinin desteklenmesi, Avrupa ekonomisini güçlendirmek ve iş yaratmak için yatırımı teşvik etmek amacıyla Avrupa Komisyonu’nun gündeminde yer almıştır.[8] Ayrıca, kitle fonlaması topluma finansal sisteme katılmak için alternatif bir yol sağlayarak finansın demokratikleşmesi açısından çok umut vericidir.[9] Aynı zamanda, geleneksel finans öznelerinin (örneğin bankalar, kredi derecelendirme kuruluşları vb.) müdahalesini ortadan kaldırarak finansın merkezileşmesini kaldırmada da önemli bir figürdür.[9]

5. Sonuç

Kitle fonlaması, start-up’lar ve KOBİ’ler için çekici olmayabilecek geleneksel fon toplama yöntemlerinin karmaşık prosedürlerini ve külfetli gerekliliklerini ortadan kaldırır. Aynı şekilde, profesyonel olmayan bireyler için yatırım sürecini kolaylaştırır. Kitle fonlamasının farklı modelleri, insanların farklı motivasyonlarına ve şirketlerin farklı ihtiyaçlarına hitap eder. Toplumun çeşitlendirilmiş finans ve alternatif yatırım kanalları ihtiyacını karşıladığı için, küresel ekonomideki toplam payını artırmaktadır. Sürekli gelişen teknolojinin yardımıyla kitle fonlaması, son zamanlarda her zamankinden daha fazla önem kazanmaya başlamıştır.

Referanslar

[1] Ordanini, A., Miceli, L., Pizzetti, M., & Parasuraman, A. (2011). Crowdfunding: Transforming Customers into Investors Through Innovative Service Platforms, Journal of Service Management, 22(4), 443–470, as cited in Zhao, L. & Ryu, S., (2020) “Reward-Based Crowdfunding Research and Practice” Advances in Crowdfunding: Research and Practice, edited by Shneor, R., Zhao, L., & Flåten, B. T., 119, https://doi.org/10.1007/978-3-030-46309-0.

[2] Shneor, R. (2020), “Crowdfunding Models, Strategies, and Choices Between Them” Advances in Crowdfunding: Research and Practice, edited by Shneor, R., Zhao, L., & Flåten, B. T., 23–26, https://doi.org/10.1007/978-3-030-46309-0.

[3] Ziegler, T., Shneor, R., (2020), “Lending Crowdfunding: Principles and Market Development” Advances in Crowdfunding: Research and Practice, edited by Shneor, R., Zhao, L., & Flåten, B. T., 68–71, https://doi.org/10.1007/978-3-030-46309-0.

[4] Ziegler, T., Shneor, R., Garvey, K., Wenzlaff, K., Yerolemou, N., Rui, H., & Zhang, B. (2018), Expanding horizons: The 3rd European alternative finance industry report, 28, available SSRN 3106911.

[5] Galuszka, P., & Chmielewski, P. (2023). Digital Patronage: Toward a New Model of Building a Radio Station, International Journal of Communication, 17, 1862, available at https://ijoc.org/index.php/ijoc/article/view/20063/4082.

[6] Macchiavello, E., (2023) “Investment-Based Crowdfunding Platforms and Their Regulation” Forthcoming in ED Martino, H Nabilou, AM Pacces (eds), Research Handbook on Comparative Financial Regulation, Edward Elgar, available at https://ssrn.com/abstract=4474757, 1.

[7] OECD (2016), “No Country for Young Firms?”, Policy Note, Directorate for Science, Technology and Innovation Policy Note, June 2016, available at https://www.oecd.org/sti/ind/Policy-Note-No-Country-For-Young-Firms.pdf

[8] European Commission (2015), “Action Plan on Building a Capital Markets Union” COM(2015) 468 final.

[9] Supra [6], 2.